Langsung ke konten utama

valor direitos humanos


KAPITULO I
INTRODUSAUN
A.    Antecendentes
Valor História direitos humanos, hahú desde filósofo Británico; John Locke, formula direito natural (Natural rights) nebe mak existe naturalmente iha existência moris humano: direito ba moris, direito ba liberdade no direito ba propriedade. Nunee, tuir mai resultado mosu tan acontecimento importante iha mundo oeste hanesan Magna Charta, Revolução América no Revolução França (Liberty, Fraternite e Egalitte).
Basea ba processo ida nee, tuir mai iha século XX, presidente Estados Unidos da América (1933 –1945); Franklin D. Rooselvelt introduz conceito 4 liberdade nian, nebe ita bele introduz ba “liberdade” iha processo Democracia Timor-Leste nian nudar nação democrático:
Liberdade religião (freedom of religion); Molok português sira hahú halo contacto ho povo Timor (1512), organização social Timor oan existe nanis ona ho tipo patrimoniál. Iha nível religioso, população Timor prática ona religião tradiconal; fiar ba matebian/beiala, lulik no uma lulik. Doutrina Catolicismo hahú introduz iha ilha Timor husi missionário Dominicano portugués sira hafoin iha tinan 1556, maibé iha processo Evangelização nee, missionário sira enfrenta dificuldade barak. Tamba nee, desde tinan 1875, actividade missionária depende ba ordem bispo Macau nian. Hafoin, tinan 1885 mak bispo iha Macau nomeia, Padre Medeiros hodi restaura hikas acção missionária iha Timor.
Liberdade ba expressão (freedom of speech); Timor-Leste hafoin restaura nia independéncia iha loron 20 fulan Maio 2002, iha loron 22 fulan Maio no tinan hanesan, liu husi membro Assembleia Constituante aprova Constituição República Democratica de Timor-Leste (RDTL) hanesan lei-inan ba Timor-Leste nebe consagra no garante mós iha lei refere, liberdade ba expressão no informação (Artigo 40º) nomós liberdade ba imprensa no ba meio ba comunicação social (Artigo 41º) inclui Sufrágio Universál no Multipartidarismo (Artigo 7º). Princípio fundamentál Constituição RDTL nebe hanesan mós garante iha Direito Universal Direito Humano (DUDU) Artigo 19º (Todo o indivíduo tem direito à liberdade de opinião e de expressão, o que implica o direito de não ser inquietado pelas suas opiniões e o de procurar, receber e difundir, sem consideração de fronteiras, informações e idéias por qualquer meio de expressão). Nunee, média hanesan órgão dahat hafoin órgão legislativo, executivo no jurídico sai hanesan meios ida importante hodi garante “boa governação” hodi valoriza povo nia lian nebe sira fó liu husi eleição nomós ba ukun nain sira hodi halo comprimisso atu promove governação diak hodi evita conflito de interresse no considera Constituição mak “supremo” hanesan lei fundamentál hodi regula lei oan sira hotu: Decreto-leis, diploma ministérial no rezolução sira hodi garante cidadão hotu atu hakruuk ba lei, la haree ba genéro no classe social ka halo impunidade.
Manuál ba Timor-Leste kona ba artigu tolu nulo husi Deklarasaun Universál husi Direitus Umanus prepara husi MUDA – Associação para a Proteção e Promoção dos Direitos Humanos (MUDA) ho apoiu husi Governu husi Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia, liu husi Fundu ba Sosiedade Sivil husi Gabinete husi Primeiro-Ministru. Nune’e mos, liu husi apoiu husi Kooperasaun Alemaña, ami bele aumenta impresaun ne’ebé atu halo.
Audiénsia prinsipál husi manuál ne’e mak sira ne’ebé partisipa iha atividade formasaun kona ba direitus umanus ne’ebé MUDA hala’o iha 2013 iha Timor-Leste, hamutuk ho Fórum husi ONGs husi Timor-Leste (FONGTIL) no hamutuk ho Instituto para o Estudo da Paz e do Conflito husi Universidade Nacional Timor Lorosa’e (IEPC/UNTL). Nune’e, manuál ida ne’e nia audiénsia mak profisionál sira husi ONG ne’ebé servisu iha área direitus umanus no estudante sira ne’ebé hola parte iha Grupo Mulheres e Liderança husi IEPC/UNTL, no bele uza mos husi ema hotu ne’ebé buka hodi hetan koñesimentu jerál konaba konteúdu husi Deklarasaun Universal husi Direitus Umanus.
Manuál iha objetivu hodi halo se mak lee manuál ne’e, hanoin kona ba direitus umanus ne’ebé hakerek iha Deklarasaun Universal husi Direitus Umanus husi lian ne’ebé hakerek fasil no ho rigorozu. Ami hein katak ezemplu sira ne’ebé fo kona ba situasaun direitus umanus iha Timor-Leste no atividade sira ne’ebé sujere bele aumenta kompreensaun kona ba problema ne’ebé iha no mos progresu sira ne’ebé hetan ona. Ami buka mos fo kontribuisaun, liu husi manuál ne’e, ba aumento no hadi’a husi atividade divulgasaun no promosaun husi direitus umanus ne’ebé audiénsia sei hala’o.
Manuál ne’e prepara husi ekipa téknika husi MUDA no simu kontribuisaun husi profisionál oin oin ne’ebé iha esperiénsia tebes iha Timor-Leste.



B.     Formulasaun Problema
1.      Saida Mak Direitos Humanos?
2.      Oinsa valor Direitos Humanos
3.      Oinsa koalia konaba direitos fundamentais iha Timor Leste?

C.    Objetivu 
1.      Atu hatene k’lean konaba valor direitos humanos iha Nasaun Timor Leste?
2.      Atu hatene lalaok Direitos Humanos iha Nasaun Timor Leste?
3.      Atu hatene parte esplikasaun husi Direitos Humanos no Direitos Fundamentais?

D.    Vantagen
1.      Ba estudante; sai hanesan mata dalan ida atu hatene konaba lalaok Direitos Humanos
2.      Ba Sidadaun Timoroan; hodi hatene oinsa Direito ba nia moris no liberdade ba iha país ida nia laran.
3.      Ba Universidade Unital; hodi fo obsaun tuir Direitos Humanos ne’ebe iha ba estudante no mos ba dosente sira ne’ebe iha ambiente nia laran.
















KAPITULO II
DISKUSAUN PROBLEMA
A.    .Valor Direitus Humanus
Ita hotu hatene valor ba Deklarasaun Universal Direitus Umanus Nasoins Unidas nian. Valor Direitus Humanus hanesan direitu universal, tuir konstituisaun RDTL Parte II, Direitu dever, Liberdade no Garantia fundamental sira. Nune’e mos iha titulu I, konaba prinsipiu jeral sira, artigu 23, interpretasaun direitu fundamental sira ne’ebé konsangra iha Lei inan la hasai direitu seluk nebe temi iha Lei no tenke intrepreta sira tuir Deklarasaun universal direitus umanus nian. Iha artigu 29 konstituisaun RDTL nia koalia kona ba direitu ba moris, katak labele viola ema ida nia vida, no Estadu rekonhese no garante direitu ba vida. Tamba iha Timor-Leste iha garantia husi konstituisaun nudar sidadaun hotu-hotu tenke iha lei nia okos no kumpri tuir lei no hala’o dever no la viola direitu sidadaun seluk mos. Iha livru ida ne’e organizasaun MUDA hanesan parseiru FONGTIL nian iha objetivu atu fasilita, divulga no halo deseminasaun ba
informasaun konaba Lei no Direitus Umanus, atu nune ema hotuhotu iha Timor- Leste hatene nia direitu no dever nudar sidadaun ida. Atu garante no evita violasaun direitus humanus, tenke iha kontribuisaun sidadaun hotu-hotu atu hatene diak Lei, liu –liu prinsipiu fundamental sira.


B.     Saida mak Direitus Humanus nia valor
Direitus humanus nia valor mak hanesan pertense kedas ba ema no bazeia ba dignidade husi ema hotu. Direitus ne’e hanesan direitus husi ema hotu, ho igualdade, tamba deit sira moris, la depende ba sidadania, nasionalidade, resa, etnia, lian, jéneru, seksualidade, kapasidade ka karateristika seluk. Karik direitus umanus la iha ite labele moris nudar ema. Sira fo ba ema hotu, feto no mane no labarik, moris ne’ebé livre no dignu ne’ebé fo dalan ba bein-estar fiziku, mentál, sosiél no espirituál.
Direitu no liberdade sira tenke respeita iha situasaun hotu hotu no bele deit halo limite iha situasaun sira ne’ebé define iha lei, ho objetivu hodi respeita direitu no liberdade sira husi ema seluk hodi satisfás ezijénsia sira kona ba morál, orden públika, no bein-estar iha sosiedade demokrátika nia laran. Iha direitu balu ne’ebé labele hetan suspensaun maski iha situasaun emerjénsia. Hanesan ezemplu, direitu ba vida, proibisaun ba tortura, proibisaun ba eskravatura no prátika ne’ebé hanesan eskravatura, proibisaun ba retroatividade husi lei penál, rekoñesimentu husi ema nudar sujeitu husi direitu no liberdade pensamentu, konxiénsia no relijiaun.
Estadu sira iha dever hodi respeita direitus umanus sira (labele interferénsia ka limita ezersisiu ba direitus umanus), hodi fo protesaun ba direitus umanus (tenke prevene violasaun husi direitus umanus iha ninia teritóriu) no hodi haktuir duni direitus umanus (tenke transforma obrigasaun internasionál iha direitu nasionál no implementa hodi bele ema bele tuir). Maski bele iha abordajen oinoin kona ba implementasaun ba direitus humanus bazeia ba fatór istóriku, kulturál no relijiozu, Estadu iha dever implementasaun husi direitus umanus ba ema hotu, no labele uza fatór sira ne’e hodi la implementa nune’e.
Fatór sira labele uza hodi esklui direitu husi ema balu ba ema seluk. Nudar ezemplu, iha mundu tomak, Estadu balu uza faktór istóriku, kulturál no relijiozu, hodi justifika atitude diskriminasaun iha nivel asesu ba direitu no liberdade umanu husi feto. No mos kona ba labarik sira, sira espoin beibeik ba situasaun abuzu, esplorasaun, neglijénsia no privasaun husi direitu sira.
Importante mos katak ema koñese no komprende sira nia direitu no sira nia papel hodi hala’o nesesidade no aspirasaun. Ida ne’e fo dalan hodi bele hola desizaun kona ba vida no komunidade, no kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál.
Direitus humanus nudar mos instrumentu ne’ebé importante ba prevensaun ba konflitu no ba promosaun demokrasia no boa governasaun tamba sira hanesan baze husi partisipasaun ativa, husi transparénsia no husi responsabilidade.

C.    Karakteristika sira husi DH
Direitus Humanus klasifika nudar universál, inalienável, indivizivel no interdependente. Direitus Humanus hanesan universál tamba iha aplikasaun tenki hanesan no labele iha diskriminasaun ba ema hotu iha mundu tomak. Konsidera mos nudar inalienável tamba labele nega ba ema ruma, maski fo koñesimentu, exeto iha sirkunstánsia espesifika no tuir hakerek iha lei. Ezemplu husi restrisaun ne’ebé bele iha mak restrisaun ba direitu ba liberdade bainhira ema hetan kondenasaun husi tribunál ba pena prizaun, tuir prátika husi krime. Nune’e mos, direitus umanus konsidera mos indivizivel no interdependente, tamba maski direitu ne’e sivil, politiku, ekonómiku, sosiál, kulturál ka koletivu, direitus umanus iha importánsia hanesan no komplementár.
Melloria husi direitu umanu ida ajuda ba melloria husi direitus umanus sira seluk, no mos privasaun husi direitu afeta mos direitu sira seluk, tamba direitu hotu konsidera nudar esensiál ba vida no dignidade husi ser umanu. Nudar ezemplu, ezersisiu husi direitu ba vida implika mos direitu ba nivel moris ne’ebé sufusiente ba direitu atu partisipa iha vida politika no hetan influénsia husi liberdade espresaun no direitu ba edukasaun. Nune’e, direitus umanus tenke haree globál no rekonese husi ema hotu no la iha diskriminasaun, ho justu no ekuitativu.

D.    Klasifikasaun husi direitus humanus
Direitu sira ne’ebé inklui iha DUDH fahe ba kategoria sira ne’ebé tuir mai:
1.      Direitu sivil no polítiku ka direitu husi 1.ª jerasaun (artigu 3.º to’o 21.º husi DUDH) Buka hodi garante liberdade individuál no garante protesaun husi ema kona ba podér husi Estadu. Nune’e dala barak bolu mos ‘’direitu negativu’’ tamba impoin ba Estadu obrigasaun hodi la halo interferénsia ba ezersisiu husi direitu sira husi ema. Maski nune’e direitu balu impoin mos obrigasaun pozitiva husi protesaun no promosaun hanesan direitu ba julgamentu ne’ebé justu ne’ebé determina obrigasaun husi Estadu hodi harii tribunál sira no direitu atu partisipa iha eleisaun sira ne’ebé determida katak Estadu tenke garante nune’e.
Ezemplu: direitu ba vida, liberdade hanoin, espresaun, asosiasaun, reuniaun no direitu ba julgamentu ne’ebé justu.
2.      Direitu ekonómiku, sosiál no kulturál ka direitu 2.ª jerasaun (22.º to’o 27.º husi DUDH)5 Direitu sira ne’e iha objetivu hodi garante igualdade, justisa sosiál no partisipasaun husi ema iha aspetu ekonómiku, sosiál no kulturál husi vida. Refere mos nudar “direitu pozitivu sira” tamba baibain Estadu tenke halo adosaun ba medida sira hodi hetan realizasaun progresivu, tuir rekursu disponível sira. Maski nune’e, direitu ekonómiku, sosiál no kulturál balu iha aplikasaun kedas hanesan direitu atu simu remunerasaun ekuitativa no natoon, direitu atu estabelese no tama iha sindikatu sira, direitu ba greve, proibisaun traballu infantíl, direitu ba ensinu primáriu universál no gratuitu.
Ezemplu: direitu ba seguransa sosial, ba traballu, ba hahan, ba saúde no ba edukasaun.
3.      Direitu koletivu sira ka direitu 3.ª jerasaun (28.º husi DUDH)Bazeia ba ideia solidariedade globál no inter-jerasionál no iha vizaun koletiva husi direitu ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál liu nivel individuál ne’ebé define iha direitu sira husi 2.ª no 3.ª jerasaun. Nune’e mos, direitu sira ne’e fo enkuadramentu ne’ebe nesesariu hodi bele garante direitu sira seluk.
Ezemplu: direitos ba auto-determinasaun, ba dezenvolvimentu, ba dame, ba ambiente, ba asesu ba rikusoin no ba rekursu naturál sira husi minoria sira (nasionál, étnika, relijioza no lian) no husi povu indijena sira.

E.     Mekanismu sira ba protesaun husi direitus humanus
Katak estabelese norma sira ne’e la’ós sufisiente hodi garante aplikasaun no protesaun ba direitus umanus. Nune’e haree mekanismu protesaun oin oin, iha nivel internasionál, rejionál no nasionál.
Iha nível internasionál, la iha tribunál internasionál ne’ebé simu keixa husi ema kona ba violasaun direitus umanus. Nune’e, aplikasaun husi normas direitus umanus kontrola, liu liu, husi Nasoins Unidas no ONG internasionál sira. Iha ambitu Nasoin Unidas iha mekanismu kontrolu oin oin, hanesan:
1.      Mekanizmu konvensionál sira – paktu sira no konvensaun direitus umanus balu define kona ba ezisténsia husi órgaun kontrolu ba aplikasaun ne’ebé hala’o husi análize husi relatóriu periódiku ne’ebé aprezenta husi Estadu no investigasaun (bainhira iha violasaun sistemátika husi direitus umanus). Órgaun kontrolu balu iha mos kompeténsia hodi halo análize ba keixa no violasaun, husi Estadu seluk no individuo sira. Maski nune’e, komentáriu jerál no rekomendasaun sira husi órgaun sira ne’e la’ós obrigatóriu. Ezemplu husi órgaun sira ne’e mak Komité husi Direitus Umanus no Komité ba Eliminasaun husi Diskriminasaun hasoru Feto.
2.      Mekanizmu extra konvensionál sira – mak mekanismu sira ne’ebé bazeia ba Karta Nasoins Unidas, ne’ebé estabelese iha Komisaun husi Direitus Umanus ka husi Konsellu Ekonómiku no Sosiál, no inklui, prosedimentu konfidensiál hodi halo análize ba komunikasaun sira kona ba padraun konstante husi violasaun grave husi direitus umanus no prosedimentu espesiál sira husi situasaun kona ba direitu umanu ruma ka kona ba país ka teritóriu ruma (grupu servisu no relatór espesiál).
3.      Inkluzaun ba komponente husi protesaun direitus umanus iha mandatu operasaun manutensaun ba dame no misaun operasionál husi protesaun sireitus umanus, ne’ebé iha responsabilidade hodi halo supervizaun no hatudu relatóriu kona ba situasaun interna husi direitus umanus.
Iha nível rejionál, organizasaun rejionál sira estabelese mekanismu hodi kontrola haktuir husi norma sira husi direitus umanus, husi Estadu sira husi rejiaun sira ne’e. Tratadu balu estabelese ezisténsia husi tribunál sira ne’ebé hala’o julgamentu ba kazu violasaun direitus umanus hanesan Tribunál Europeu husi Direitus Umanus, Tribunál Afrikano husi Direitus Umanus no Povu sira no Tribunál Interamerikanu husi Direitus Umanus. Kona ba nível nasional, instituisaun no organizasaun balu bele hala’o papel oin oin iha kontrolu ba aplikasaun husi norma sira husi direitus umanus, hanesan:
-          Organismu no servisu públiku ne’ebé kompetente;
-          Instituisaun nasionál sira husi direitus umanus (komisaun independente sira husi direitus umanus ka provedor husi justisa);
-          Organizasaun la’ós governamentál (ONG) no organizasaun husi sosiedade sivil sira;
-          Tribunál;
-          Parlamentu sira;
-          Meiu komunikasaun sosiál (media);
-          Asosiasaun profisionál sira (ezemplu, ordem husi advogadus ka ordem husi médikus);
-          asosiasaun sindikál sira;
-          organizasaun relijioza sira; no
-          instituisaun akadémika sira.







F.     Direitos Fundamentais sidadaun nian
Timor-Leste, iha prosesu harii Estado de Direito Democrático, iha kuidadu tebes atu oinsá maka proteje direitos fundamentais sidadaun nian. Ne'e ita bele haree iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nu'udar fonte primáriu husi direitu pozitivu iha ita-nia ordenamentu jurídiku (karakter husi supremasia Direito Constitucional nian). Ne'e hanesan Professór Jorge Bacelar Gouveia hateten “ Cumpre também assinalar o relevo dado, sendo assim erigida a parte própria, à matéria da defesa e segurança, no que não terá sido alheio o recente percurso histórico-político do povo e do território de Timor-Leste, o mesmo igualmente se dizendo dos princípios fundamentais, que se apresentam numa parte inicial, sistematicamente autonomizado”.
Nu'udar Estado de Direito, Timor-Leste harii iha prinsípiu legalidade, iha protesaun ba direitos fundamentais no iha separação dos poderes. Ne'e ita hetan iha konstituisaun hanesan iha primeira parte maka princípios fundamentais, iha segunda parte maka direitos, deveres, liberdades, garantias no iha terseira parte maka separação dos poderes.
Bainhira ita ko'alia kona-ba prinsípiu legalidade ita presiza tau atensaun moos katak ita-nia konstituisaun fó moos importánsia ba direito costumeiro lori rezolve problema sira iha ita-nia komunidade nia leet ou katak lei estaduál la´os única fonte de Direito hanesan temi iha konstituisaun artigu 2 númeru 4 “O Estado reconhece e valoriza as normas e os usos costumeiros de Timor-Leste que não contrariem a Constituição e a legislação que trate especialmente do direito costumeiro”.Maibé moos ita labele naran-naran aplika Direito Costumeiro iha ita-nia sosiedade nia leet tanba tuir ita-nia konstituisaun haruka hanesan temi iha leten ne'e maka lei constitucional iha primazia perante normas costumeiras. Hanesan Professór Jorge Bacelar Gouveia hateten “Daí automaticamente não se segue, porém, a impossibilidade de a lei- neste caso, a lei constitucional- se pronunciar sobre a validade do costume”  Ou ho lian badak ita dehan katak ita só bele aplika Direito Costumeiro naran katak Direito Costumeiro ne'e la kontra ita-nia konstituisaun. Tanba lei hotu-hotu nu'udar moos lei costumeira sira tenke iha konformidade ho konstituisaun.
Nu'udar nasaun ida foin moris, Timor-Leste sei frájil tebes. Frajilidade moos iha konstrusaun Estado de Direito tanba sei kuran recursos humanos - matenek na'in ho kualifikasaun di'ak, divizionizmu etnia ne'ebé maka eziste iha ita-nia rai laran no konflitu seluk-seluk tan ne'ebé maka dada husi tempu uluk mai to'o agora. Ho nune'e maka bele halo situasaun polítika Timor-Leste nian bele muda drastikamente husi tempu ida ba tempu seluk.

1.      Direitos Fundamentais no haree lais liu de'it ba ninia evolusaun
Tuir José Carlos Viera de Andrade hateten katak “Os direitos fundamentais triunfaram politicamente nos fins do século XVIII com as revoluções liberais. Aparecem por isso, fundamentalmente, como liberdades, esferas de autonomia dos indivíduos em face do poder do Estado”. Ne'e ita haree katak ita ema lakohi tan ona atu Estado Absolutu ou Ditadura ne’ebé kontrola tomak ita-nia direitos fundamentais tanba ita-nia direitos fundamentais maka ita hakarak tebes soi iha esfera pesoál i privada ou iha esfera públika i koletiva. Ita haree katak iha revolusaun ou iha funu iha rai-Europa ema halo tanba iha violasaun ba ita-nia direitos fundamentais. Ho nune’e maka lori hamosu konseitu foun ba Estadu; Estadu laiku no demokrátiku bazeia ba soberania povu nian lori troka estadu absolutu ho direitu divinu monarka nian ne’ebé maka limita maka’as tebes ema nia liberdade no viola ema nia direitos fundamentais. Ho harahun tiha Estadu absolutu maka, tuir Professor Jorge Bacelar Gouveia, mosu prinsípiu Estado de Direito, ida husi prinsípiu nu’udar rezultadu husi Konstitusionalizmu ho Liberalizmu lori harii Estadu Kontemporáneu ne’ebé nia objetivu prinsipál maka limitasaun ba poder polítiku.  
2.      Direitos Fundamentais iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste
Atu hatene sistema polítiku-jurídiku husi estadu ida ita presiza haree ba konstituisaun. Ho ideia ida-ne'e maka ita tenta atu analiza Protesaun ba Direitos Fundamentais iha Konstrusaun ba Estado de Direito Democrático de Timor-Leste bazeia ba Konstituisaun. Ita hatene katak iha mundu hotu-hotu bainhira ita ko'alia kona-ba konstrusaun ba Estado de Direito Democrático sempre bazeia ba i iha harmonia ho garantia konstitusionál, prinsípiu legál konstitusionál, protesaun ba direitu ba sidadaun, protesaun ba dignidade ita ema nian, liberdade, justisa no prinsípiu demokrátiku sira seluk.





KAPITULO III
INSERAMENTO
A.    Konkluzaun
Valor ba direitos humanos mak hanesan Sidadaun ida, nu'udar ema, iha nanis rasik ona valór dignidade ida-ne'ebé maka la bele viola iha kualkér sirkunstánsia iha ninia moris tomak iha kualkér Estado de Direito Democrático ida nia laran.
Valor direitos humanos atu Garantia ho promosaun ba liberdade fundamentais no protesaun ba dignidade ema nian ba sidadaun sira la'o tuir moos espíritu universalidade ho igualdade bazeia ba artigu 16. Katak sidadaun hotu-hotu, nu'udar ema, hanesan iha lei nia oin no la iha ema ida maka bele hetan diskriminasaun, ho razaun saída de'it, iha Timor-Leste nia ordenamentu jurídiku.
Ita haree katak protesaun ba direitos fundamentais iha konstrusaun Estado de Direito Democrático de Timor-Leste, ita-nia Konstituisaun, nu'udar orden fundamentál husi komunidade polítika ida, konsagra respeitu no promosaun ba direitos fundamentais sidadaun sira nian, nu'udar rekizitu ida husi husi estado de Direito Democrático ida no interpretasaun ba direitos fundamentais sira-ne'e tenke la'o tuir Declaração Universal dos Direitos Humanos.


B.     Sugestaun
- rekomenda ba parte kompatente ne’ebé relevante Assunto tratamento Direitos Humanos iha Timor Leste, hodi hadia ba lalaok direitos humanos tuir lei haruka atu nune’e bele garantia sidadaun sira nia direito no labele hamosu deskriminasaun hodi ofende direito ema seluk nian.
- sugere ba jestaun Instituto Universidade UNITAL, foti desizaun ne’ebe justo no honesto hodi lahamosu dezkriminasaun ba ema idak nia direito iha instituisaun nia laran.
- sugere ba estudante sira, tenki respeito ema seluk nia direito no labele hamosu deskriminasaun entre maluk studante sira.




Bibliografia
Artigu 92 no 95 Konstitusi RDTL. Parlamentu Nasional aprova tiha ona Lei ida Konaba Lialos
Artigu 85.(Kompeténsia rasik)Prezidente-Repúblika de’it mak sei hala’o knaar hirak ne’e 
ANDRADE, J. C. Viera de, Os Direitos Fundamentais na Constituição Portuguesa de 1976, ed. 5º, Coimbra, 2012.
BOTELHO, Catarina Santos,  A Tutela Directa Dos Direitos Fundamentais, Coimbra, 2010.
CANOTILHO, J. J Gomes, e MOREIRA, Vital, Fundamentos da Constituição, Coimbra, 1991.
CANOTILHO, J. J Gomes, Direito Constitucional e Teoria da Constituição, ed.7ª, Coimbra, 2003.
CANOTILHO, J. J Gomes, Direito Constitucional, Coimbra, 1991.
CRORIE, Benedita Ferreira da Silva, A Vinculação dos Particulares aos Direitos Fundamentais, Coimbra, 2005.
GOUVEIA, Jorge Bacelar, Manual de Direito Constitucional, Vol I, ed. 4º, Coimbra, 2011.
GOUVEIA, Jorge Bacelar, Direito Constitucional de Timor-Leste, Lisboa, 2012.
JERÓNIMO, Patrícia, “Os Direitos Fundamentais na Constituição da República Democrática
de Timor-Leste e na jurisprudência do Tribunal de Recurso” , texto disponível em http://repositorium.sdum.uminho.pt/handle/1822/21651[28.03.2015].
LUCIA, Maria, A Forma da República, Coimbra, 2005.
MIRANDA, Jorge, “Manual de Direito Constitucional, Tomo VI, ed. 4ª, Coimbra, 2013.
PIRES, Paulo, Timor Labirinto da Descolonização, ed. Colibri, 2013.
QUEIROZ, Cristina M. M, Direitos Fundamentais; Teoria Geral, Coimbra, 2002.
VASCONCELOS, Pedro Carlos Bacelar, Teoria Geral do Controlo Jurídico do Poder Público, ed.1º, Lisboa, 1996.
VASCONCELOS, Pedro Carlos Bacelar (coord), “Constituição Anotada Da República Democrática de Timor-Leste, Braga, 2011.




Komentar

Posting Komentar